Dictionaries … dictionaries …

Translation Agency Motte is a long standing business, and during all those years we accumulated a lot of dictionaries.

The picture doesn’t show everything we ever had, because the Van Dale’s are often replaced by younger versions, and then we try to get rid of the older ones. They’re still useful for most people.

The picture also doesn’t show our electronic dictionaries, online dictionaries and of course the databases we have compiled ourselves during all those years.

Taalmodel: laten vervallen

FOUT De trein van 8 uur naar Antwerpen werd afgeschaft.

GOED De trein van 8 uur naar Antwerpen is vervallen.

VERKLARING

“Afschaffen” betekent er definitief een eind aan maken of definitief met iets stoppen. Een treinverbinding die maar één keer niet plaatsvindt, wordt niet afgeschaft. In dat geval kun je wel zeggen dat de trein “vervalt”, dat men hem “laat vervallen”, of dat hij “is vervallen”.

Taalmodel: vacaturestop

FOUT Het bedrijf probeerde ontslagen door automatisering te vermijden door een aanwervingsstop.

GOED Het bedrijf probeerde ontslagen door automatisering te vermijden door een vacaturestop.

VERKLARING

“Aanwerving” is natuurlijk afgeleid van “aanwerven”, en daar begint het probleem.

“Aanwerven” wordt gebruikt voor rekrutreren of ronselen van bijvoorbeeld krijgsvolk of zeelieden, of om leden te werven voor een partij of vereniging. Het kan ook algemeen “in dienst nemen” betekenen, maar dat is al een afgeleide betekenis.

Maar toch is dat niet het echte probleem. Het zelfstandig naamwoord “aanwerving” is gewoon geen correct Nederlands. Daardoor is ook “aanwervingsstop” geen correct Nederlands. Wel goed is “vacaturestop”.

Blik achter de schermen van een vertaling (4)

Deze keer een kleinigheidje, dat wat te maken lijkt te hebben met valse vrienden, maar niet heus.

De oorspronkelijke Duitse zin was:

Details wie Antenne, Luftpumpe oder Handlauf vertiefen die optische Nähe eines Modells zum Vorbild.

Dat “vertiefen” is wel degelijk “verdiepen” in het Nederlands, en je kunt inderdaad zeggen dat een tekst “diepgang” heeft. Ook voor andere zaken, zowel concrete als abstracte, kan “diep” of “diepgang” worden gebruikt om weer te geven dat iets grondiger is.

Maar het werkwoord “verdiepen” past niet echt in de vertaling van bovenstaande zin. We maken het ons echter niet te moeilijk, en letten even alleen op dat “vertiefen”:

Details, zoals antenne, luchtpomp of handgreep, verdiepen de visuele gelijkenis van het model met het voorbeeld.

Even tussendoor: “optisch” wordt het best vertaald met “visueel”. En natuurlijk is “Nähe” als “nabijheid” ook geen goede oplossing. Maar dat terzijde.

Waar wij uiteindelijk mee eindigden was:

Details, zoals antenne, luchtpomp of handgreep, verhogen de visuele gelijkenis van het model met het voorbeeld.

Met andere woorden: “vertiefen” werd vertaald als… “verhogen”!

Toegegeven: je kunt ook vasthouden aan “Nähe”, zodat je iets krijgt met “in de buurt”:

Door details, zoals antenne, luchtpomp of handgreep, blijft het model visueel meer in de buurt van het voorbeeld.

Maar dan moet je nog meer veranderen, en geef toen, “vertiefen” vertalen met “verhogen” is veel grappiger.

Blik achter de schermen van een vertaling (3)

Een reclametekst voor een automerk duwde me de titel “Forward-facing wonder” in het gezicht, wat letterlijk betekent “vooruitkijkend wonder”. Maar dat is een draak van een vertaling.

Toegegeven: “forward-facing” is ook niet het toppunt van poëzie, maar het Engelse woord heeft de meevaller van de alliteratie, de hele zin krijgt een aardig ritme mee, en de eerste en laatste beklemtoonde lettergreep hebben gelijksoortige klinkers. Maar “Forward-facing wonder” is ook geen grootse poëtische inhoud.

Net die Engelse klankmeevaller maakt het moeilijk om een aanvaardbare Nederlandse vertaling te bedenken. “Vooruitkijkend wonder”? Afschuwelijk! “Naar voren kijkend wonder”? Bwah… “Vooruit gericht wonder”? Laat het nou zeg… “Naar voren gericht wonder”? Ja, zo kun je blijven knoeien… Ik dacht zelfs een moment aan “Wonder in de rijrichting”, wat ten minste past bij een auto, maar nogal geforceerd overkomt.

Hoe kon de vertaling de loutere betekenis weergeven, zonder als een baksteen te klinken? “Wonder in de rijrichting” kan dan min of meer het idee weergeven, maar heeft de muziek van een boekhoudkundig voorschrift. En dan nog: wat betekent dat eigenlijk, “wonder in de rijrichting”? Dat het wonder ligt in de richting waarin je beweegt, of dat het wonder zelf in die richting kijkt? Daarom alleen al viel die benadering af. Of je moest het nog omslachtiger maken met “Wonder dat in de rijrichting kijkt”. Dat is een oplossing om de inhoud te bewaren door woorden op elkaar te stapelen, waardoor je altijd verder afdwaalt van een geslaagde vertaling.

Ja, geluk hebben die Engelsen wel: “Forward-facing wonder” is geen wonderlijke zin, maar hij heeft alle klank mee.

De hele kwestie was dat de dynamiek van de oorspronkelijke woordgroep moest worden bewaard, van een auto die vooruit kijkt, tegelijk om weg te rijden, en tegelijk op de toekomst is gericht. Maar waarbij die hele dynamiek volgt uit het uiterlijk van de auto, uit het karakter van de vorm.

De enige oplossing was om los te komen van het origineel, en om op een of andere manier de inhoud ervan los te wrikken van de taal waarin hij ontstond, en die inhoud opnieuw in taal te laten neerdalen, als verdampt zeewater dat ergens op een weide neerdaalt, ver van de oorsprong, maar weer als water.

Het zou me helemaal niet verbazen als er andere mogelijkheden waren, maar uiteindelijk ontdekte ik “Een startklaar wonder”. Dat er een geweldige auto klaarstaat om weg te rijden, trillend van energie die hem wil wegrukken van zijn oorsprong, weg uit stagnatie, blijft enigszins aanwezig, en het bevat zelfs een beetje assonantie.

Taalmodel: de 1 aprilgrap van de 4-0-overwinning

FOUT Na een 4-0 overwinning tegen Madrid kwalificeerde de ploeg zich voor de halve finale van de UEFA-beker.

GOED Na een 4-0-overwinning tegen Madrid kwalificeerde de ploeg zich voor de halve finale van de UEFA-beker.

VERKLARING

Wat de “verklaring” eigenlijk is, is me niet duidelijk: tussen “4-0” en “overwinning” hoort een streepje te staan: “4-0-overwinning”, maar niet tussen “1” en “aprilgrap”: “1 aprilgrap”.
Vanwaar het verschil?

Het enige dat ik daarvoor kan bedenken is dit:

  1. samenstellingen worden aan elkaar geschreven
  2. soms betekent het dat er dan een koppelteken nodig is, omdat je ze niet zomaar aan elkaar kunt schrijven, zoals bijv. in “tv-kijker”, “tvkijker*” is nl. niet mogelijk
  3. “4-0-overwinning” is ook een samenstelling, nl. van de woordgroep “4-0” en het woord “overwinning”
  4. “1 aprilgrap” is echter een samenstelling van de woordgroep “1 april” en het woord “grap”. Hetzelfde geldt voor bijv. “5 eurobiljet”.
  5. Dat levert dan een heel duidelijk* spellingbeeld op in bijv: “Hij won 5 10 eurobiljetten dankzij de 4-0-overwinning van zijn favoriete ploeg.”
  6. Tja, de spellingcommissie… Het lijkt wel een meerpartijenregering: ze komen altijd wel met een compromis, maar uiteindelijk is niemand tevreden.

Blik achter de schermen van een vertaling (2)

Bijna elke vertaling levert stijloefeningetjes op. Dat geldt voor alle talencombinaties, maar niet altijd op dezelfde manier.
Als van de ene brontaal naar een bepaalde doeltaal woordvolgorde zonder problemen kan worden overgenomen, is dat voor een andere brontaal misschien helemaal het geval niet.
Sterker nog: alhoewel Duits voor Nederlandstaligen relatief doorzichtig is in vergelijking met Frans en Engels, krijg ik toch vaak het gevoel dat de zinsvolgorde veel minder moet worden aangepast van Engels dan van Duits naar Nederlands.
Cijfers daarover heb ik niet, maar misschien kan iemand me in de commentaren naar interessante bronnen doorverwijzen.

Een mooi voorbeeld van het omgooien gaf me deze Duitse zin:
“Unter tosendem Applaus und Gejubel dann ein erneuter Ortswechsel.”
De voor de hand liggende vertaling is:
“Onder daverend applaus en gejubel volgt dan een nieuwe verhuizing.”
Maar die zin loopt om een of andere reden niet. Hij lijkt te stokken na het het woord “gejubel”, alsof daar een cesuur ligt. Waarom is me niet duidelijk.
Bovendien lijkt “daverend applaus en gejubel ” een samentrekking van “daverend applaus en daverend gejubel”, maar een “daverend gejubel” is geen normale Nederlandse uitdrukking. Dat probleem kunnen we oplossen door de volgorde te veranderen:
“Onder gejubel en daverend applaus volgt dan een nieuwe verhuizing.”
Dat is al een stuk beter, maar het wekt de indruk dat er ook iets bij “gejubel” moet staan. Dus heb ik “daverend” maar geschrapt:
“Onder gejubel en applaus volgt dan een nieuwe verhuizing.”
En in die zin valt “dan” ook door de mand als overbodig, wat ten slotte een zin oplevert die het idee veel kernachtiger uitdrukt:
“Onder gejubel en applaus volgt een nieuwe verhuizing.”

Overigens is er wel meer aan de hand.
“Tosend” wordt eigenlijk niet vertaald met “daverend”, maar met “razen”, “donderen”, “gieren” of “(wild) bruisen”. Ten minste, dat stelt een gezaghebbend woordenboek voor, wat ik dus helemaal niet wou volgen.
Datzelfde woordenboek kende trouwens het woord “Gejubel” niet, wel “Jubel” en het werkwoord “jubeln”, en die zouden in de eerste plaats door “gejubel” en “jubelen” moeten worden vertaald, wat ik ook niet aanvaardde. De tweede keuzen, “gejuich” en “juichen”, leken me veel beter te passen.

Taalmodel: zich vertonen

FOUT Toen Anita haar winkel pas had geopend, kwam hij even zijn neus aan het venster steken.

GOED Toen Anita haar winkel pas had geopend, kwam hij zich even vertonen.

VERKLARING
Dit is een gallicisme, ontstaan uit de Franse uitdrukking “mettre le nez à la fenêtre”.
Mogelijke betekenissen zijn: “zich vertonen”, “naar buiten treden”, “zich manifesteren”.
In ons voorbeeld is het “zich vertonen”, maar je kunt in dit geval bijvoorbeeld ook vervangen door “even langskomen”.
Als je weet wat er wordt bedoeld, zijn er vaak extra mogelijkheden om de verkeerde uitdrukking te vervangen.