Categorie: vertalen

Waarom ik de hype over vertalen met AI niet begrijp

Artificiële intelligentie (AI) voor vertalen is niets nieuws.

Het vertaalvak is altijd al beïnvloed geweest door ICT, omdat het nu eenmaal over communicatie gaat. Vertalers waren bij de eersten die faxmachines op grote schaal konden gebruiken. We waren ook bij de eersten die pc’s toepasten, zelfs al was het alleen maar om ervoor te zorgen dat het afgeleverde werk er netjes uitzag. En we waren ook de eersten die pc’s gebruikten om er databases op te installeren om geautomatiseerde woordenboeken en spellingcontrole te gebruiken.

Een van de eerste voordelen die mij aansprak bij vertalen met computers, was dat we de lay-out van het oorspronkelijke document konden behouden. De dagen van velletjes papier met genummerde tekstblokken om het verband te leggen met de oorspronkelijke tekst, waren voorbij. De klant kreeg eindelijk een vertaald document zonder het risico tekst te verwarren, en dat hij vlot in zijn productketen kon introduceren.

Toen de computergeheugen groot en snel genoeg werden om brontekst en doeltekst van vertalingen op te slaan, konden we de voordelen oogsten van ons vroegere werk door de automatiseren wat we al decennia lang deden: vertalingen van gewijzigde documenten baseren op vertalingen van vorige versies. Maar deze keer moesten we geen stapels teksten meer doorploegen en overtikken. De computer deed dat deel van het werk voor ons, en wij konden ons concentreren op de nieuwe en gewijzigde delen en sneller een beter resultaat afleveren.

De jongste evolutie was de introductie van on of computerondersteund vertalen of CAT (van computer aided translation). Eenmaal die programma’s werden gebruikt, was het alleen nog maar een kwestie van tijd voor er programmaregels werden geïmplementeerd om bronmateriaal met allerlei soorten doelmateriaal te vergelijken, zodat het programma ons kon ondersteunen bij het aanpassen van de doeltekst.

Dat betekende onvermijdelijk dat er meer intelligentie in die programma’s werd geïntroduceerd, en dat leidde ten slotte tot wat we machinevertalingen, of MT (van machine translation) noemen.

Daarom begrijp ik de huidige hype over vertalen met AI niet. In feite IS MT vertalen met AI. MT-systemen gebruik vaak geen traditionele CAT als basis, maar traditionele CAT heeft doorgaans wel MT-elementen geïmplementeerd zodat MT wordt gebruikt voor de voorbereiding van het definitieve werk van de vertaler om het proces te versnellen en tegelijk de fouten te vermijden die pure geautomatiseerde systemen maken.

MT werkt niet zonder MTPE: machine translation post editing.  De vertaler voert een redactie na de machinevertaling uit. Op die manier werkt ook vertalen met AI. Het enige verschil tussen vertalen met AI en met MTPE is terminologisch: het zijn twee verschillende uitdrukkingen voor hetzelfde ding. Daarom is de enorme hype over AI bij vertalen niets meer dan een verschuiving in terminologie en soms ook in leveranciers: sommigen zeggen om klanten aan te trekken dat ze AI gebruiken, maar ze doen hetzelfde als wat de vertaalsector al minstens tien jaar doet.

De term AI voor vertalen is meer een kwestie van marketing en windowdressing dan van een nieuwe, meer geavanceerde manier van werken.

Information sessie AI-tools by Unizo

Following the online AI Expo 2025 I went to a local introduction on AI in my home town.
It was organised by the UNIZO, a Belgian association of Small to Medium-sized Enterprises.
It’s the biggest network for entrepreneur and self-employed persons in Flanders and Brussels.
They are at https://www.unizo.be/
I have to admit that the introduction was far too general to be of any use for me.

AI Expo 2025

Today I participated in an event on AI and translation, of which you see the certificate above.

Vandaag nam ik deel aan een congres over AI en vertalen, waarvan u hierboven het certificaat ziet.

Aujourd’hui j’était à un événement sur IA et la traduction, dont vous voyez le certificat ci-dessus.

Why I don’t understand the hype about translation with AI

Artificial Intelligence (AI) in translation is nothing new.

The craft of translation has always been influence by ICT, because it’s all about communication. We were amongst the first who could use fax machines. We were amongst the first who could use pc’s, even if it was only to have an output which looked more neat. And so we were also the first who used pc’s to install databases on them and to be able to use automated dictionaries and spelling checkers.

One of the first benefits I like about translating using a computer, was that we could preserve the layout of the original document. The days of numbering blocks of text to make clear which part of the translation was related to which part of the original text, were gone. The client finally got a document which he could incorporate in his work flow and product chain without much ado.

When computer memories became big and fast enough to store source and target of previous translations, we could start reaping the benefits of our previous work, by automating what we had already been done for decades: found translations of reviewed documents on the translations of the original documents. But this time we didn’t have to plough through huge stacks of material and type it over. The computer did part of the work for us, and we could deliver faster a better result.

That last evolution was the introduction of computer aided translation, or CAT. Once those programs were used, it was simply a matter of time before we could implement logic to compare source material with target material of various kinds, so that the program could support us to amend the target.

Inevitable that lend to an increasing intelligence of the programs, and finally to what we call machine translation, or MT.

That’s why I don’t understand the hype about translating with AI. As a matter of fact MT IS translating with AI. MT systems often don’t use the traditional CAT tools as their fundamental work system, and traditional CAT tools have implemented some MT elements to make it possible to use MT to prepare for the definitive work by the translation to speed up the work and at the same time to avoid mistakes by the automated systems.

MT doesn’t work without MTPE: machine translation post editing.  The translator does the post editing of the texts produced by MT. That is the way translation with AI works. The only difference I see between translation with AI and MTPE is the terminology: it are two different expressions to mention the same thing. Therefore the huge hype about AI in the field of translation is nothing more than a shift in providers: some say they use AI to draw clients, but they’re doing the same thing that the translation business has been doing for several years now. AI in translation is more about marketing and window dressing than about offering a new, more advanced way of working.

Vertalen: een inleiding, deel 9

9 De vertaler: mens of machine?

9a Hulpmiddelen bij het vertalen

In de voortdurend evoluerende wereld van vertalingen zijn hulpmiddelen essentieel geworden voor zowel professionele vertalers als amateurs. Van woordenboeken tot vertaalgeheugens en terminologiedatabanken hebben tools de efficiëntie en nauwkeurigheid van vertaalwerk aanzienlijk verbeterd. Ze helpen vertalers bij het vinden van de juiste termen, het behouden van consistentie en het vermijden van fouten.

9b De computer als hulpmiddel

De opkomst van computers heeft een revolutie teweeggebracht in het vertaalproces. Vertaalsoftware zoals CAT-tools (Computer Assisted Translation) biedt functionaliteiten zoals automatische segmentatie van teksten, fuzzy matching en suggesties op basis van eerder vertaald materiaal. Dit verhoogt niet alleen de snelheid van vertalingen, maar stelt vertalers ook in staat om consistentie te handhaven over grote hoeveelheden tekst.

9c De computer als vertaler

Met de opkomst van machinevertalingen of machine translation is de relatie tussen menselijke vertalers en machines veranderd. Moderne vertaalmachines, zoals neurale netwerkmodellen, maken gebruik van geavanceerde algoritmen en machine learning-technieken om teksten automatisch te vertalen. Hoewel deze systemen indrukwekkende resultaten kunnen behalen, blijven ze moeite hebben met nuances, contextuele interpretatie en culturele gevoeligheid.

De discussie over de effectiviteit van machinevertalingen gaat echter verder dan slechts de kwaliteit van de vertalingen. Menselijke vertalers brengen unieke vaardigheden en inzichten naar het vertaalproces die niet gemakkelijk kunnen worden gereproduceerd door machines. Ze begrijpen de nuances van taal, kunnen culturele subtiliteiten oppikken en zijn in staat om contextuele betekenissen te interpreteren op een manier die machines nog niet kunnen evenaren.

De toekomst van vertalingen ligt in een samensmelting van menselijke expertise en geavanceerde technologie. Terwijl machines blijven evolueren en betere vertaalresultaten produceren, zal de rol van menselijke vertalers zich wellicht verplaatsen naar taken die een dieper begrip van taal en cultuur vereisen, zoals redactie, revisie en creatieve vertalingen.

Hoewel machines een waardevol hulpmiddel zijn in het vertaalproces, blijft de menselijke vertaler onmisbaar voor het leveren van hoogwaardige vertalingen die recht doen aan de complexiteit en nuances van menselijke communicatie. De vertaler van de toekomst is misschien geen mens of machine, maar eerder een symbiotische combinatie van beide. Maar de vertaler heeft altijd het laatste woord.

Vertalen: een inleiding, deel 8

8 Vertalen en verklaren

8a Twee basisdimensies

Vertalen is niet alleen een kwestie van het omzetten van woorden van de ene taal naar de andere, maar ook van het overbrengen van betekenissen, nuances en culturele connotaties. Deze complexiteit wordt vaak weergegeven als twee basisdimensies: de letterlijke betekenis en de contextuele interpretatie. De letterlijke betekenis omvat de woord-voor-woord vertaling, terwijl de contextuele interpretatie rekening houdt met de culturele, historische en situatiespecifieke elementen die de betekenis van een tekst vormen. Een succesvolle vertaling balanceert deze twee dimensies om een accurate weergave van de oorspronkelijke boodschap te bieden.

8b Expliciet en impliciet

Een van de uitdagingen van vertalen is het omgaan met expliciete en impliciete informatie in de brontekst. Expliciete informatie wordt direct uitgedrukt, terwijl impliciete informatie tussen de regels door wordt geïmpliceerd. Het is de taak van de vertaler om beide soorten informatie nauwkeurig over te brengen, zelfs als de culturele context verschilt tussen de brontaal en de doeltaal. Het toevoegen van verklaringen kan helpen om impliciete aspecten van de tekst duidelijk te maken voor lezers die mogelijk niet bekend zijn met de oorspronkelijke cultuur of context.

8c Bewerking of parafrase

Bij het vertalen moeten vertalers soms kiezen tussen het bewerken van de tekst om deze beter aan te laten sluiten bij de doeltaal of het behouden van de oorspronkelijke formulering door middel van een parafrase. Bewerkingen kunnen nodig zijn om grammaticale, culturele of idiomatische verschillen te overbruggen, terwijl parafrases de originele boodschap behouden maar met andere woorden worden uitgedrukt. In beide gevallen kan het toevoegen van verklaringen helpen om de keuzes van de vertaler te rechtvaardigen en de lezer inzicht te geven in de nuances van de vertaalbeslissingen. Het toevoegen van verklaringen aan een vertaling kan de leesbaarheid en begrijpelijkheid verbeteren, vooral bij het omgaan met complexe culturele concepten of taalkundige subtiliteiten. Echter, overmatige verklaringen kunnen ook de stroom van de tekst onderbreken en het leesplezier verminderen. Het is dus de kunst van de vertaler om het juiste evenwicht te vinden tussen het overbrengen van de oorspronkelijke boodschap en het bieden van de nodige verklaringen om de tekst toegankelijk te maken voor een doelpubliek.

Vertalen: een inleiding, deel 7

7 Geen los zand, maar structuur

In het vertaalproces is het creëren van een coherente structuur essentieel. Tekstverbanden fungeren als de lijm die de woorden en zinnen samenbindt, waardoor een goed vertaalde tekst ontstaat die de boodschap nauwkeurig overbrengt. Laten we deze tekstverbanden verkennen in het licht van verschillende aspecten van vertaling.

7a Collocaties

Collocaties, ofwel vaste verbindingen van woorden, vormen de basis van een natuurlijke taaluiting. Bij vertaling is het van cruciaal belang om niet alleen individuele woorden te begrijpen, maar ook hoe ze samen een betekenis vormen. Het herkennen en behouden van collocaties in vertalingen draagt bij aan de vloeiendheid en authenticiteit van de tekst.

7b Woordschikking en focus

De positie van woorden in een zin beïnvloedt de nadruk en betekenis. Vertalers moeten rekening houden met woordschikking om de originele focus en intentie van de auteur te behouden. Door de juiste woordschikking te kiezen, wordt de boodschap helder overgebracht zonder verlies van betekenis of nuance.

7c Taalkundige constructies

Elke taal heeft zijn eigen unieke grammaticale structuren en conventies. Vertalers moeten deze constructies begrijpen en kunnen omzetten naar equivalenten in de doeltaal. Door de juiste taalkundige constructies te gebruiken, behoudt de vertaalde tekst de gewenste toon en stijl van het origineel.

7d Zinsdelen en hun samenhang

Zinnen zijn opgebouwd uit verschillende delen die samen een geheel vormen. Het behouden van de samenhang tussen deze zinsdelen is cruciaal voor een vloeiende en begrijpelijke vertaling. Vertalers moeten letten op de relaties tussen zinsdelen en ervoor zorgen dat deze coherent blijven in de vertaalde tekst.

7e Zinnen en hun samenhang

Naast de samenhang tussen zinsdelen is ook de algehele samenhang tussen zinnen belangrijk. Vertalers moeten de logische verbanden tussen zinnen behouden om de tekst vloeiend en begrijpelijk te maken voor de lezer. Door consistentie te waarborgen in de overgangen tussen zinnen, wordt de tekst gestructureerd en gemakkelijk te volgen. In een goede vertaling is geen sprake van los zand, maar van een stevige structuur waarin tekstverbanden zorgvuldig worden gewogen en toegepast. Door aandacht te besteden aan collocaties, woordschikking, taalkundige constructies, zinsdelen en hun samenhang, en zinnen en hun samenhang, kunnen vertalers de essentie van de oorspronkelijke tekst behouden terwijl ze deze aanpassen aan een nieuwe taalomgeving.

Vertalen: een inleiding, deel 6

6 Is vertalen altijd mogelijk?

In de wereld van taal en communicatie is vertalen een essentiële brug die mensen met verschillende talen en culturen met elkaar verbindt. Het vermogen om ideeën, gevoelens en informatie over te brengen van de ene taal naar de andere is van onschatbare waarde. Echter, ondanks de vooruitgang in vertaaltechnologie en -methoden, zijn er nog steeds aanzienlijke moeilijkheden bij het overbrengen van betekenis van de ene taal naar de andere. Deze moeilijkheden worden vaak weerspiegeld in lacunes in de woordenschat, problemen met namen, maten en gewichten, en uitdagingen bij het nauwkeurig weergeven van bedoeling en functie.

6a Lacunes in de woordenschat

Een van de meest voor de hand liggende moeilijkheden bij vertalen zijn lacunes in de woordenschat. Elke taal heeft unieke woorden en uitdrukkingen die niet direct vertaalbaar zijn naar andere talen. Soms ontbreken equivalente termen in de doeltaal, waardoor vertalers creatief moeten zijn in het vinden van de juiste uitdrukking om de betekenis over te brengen. Culturele connotaties en nuances kunnen ook verloren gaan bij het vertalen van woorden, waardoor de oorspronkelijke diepte en subtiliteit van de boodschap verloren gaan.

6b Namen, maten en gewichten

Een ander struikelblok bij vertalen zijn namen, maten en gewichten. Deze kunnen sterk variëren tussen talen en culturen, wat kan leiden tot verwarring of verlies van nauwkeurigheid bij vertalingen. Bijvoorbeeld, het vertalen van een naam van een persoon of een plaats vereist niet alleen linguïstische bekwaamheid, maar ook culturele gevoeligheid om de juiste betekenis en context te behouden. Bovendien kunnen verschillen in meeteenheden en gewichten tussen systemen zoals het metrische en imperiale systeem verdere complicaties veroorzaken bij het vertalen van technische of wetenschappelijke teksten.

6c Weergave van bedoeling en functie

Een van de meest uitdagende aspecten van vertalen is het nauwkeurig weergeven van de bedoeling en functie van de oorspronkelijke tekst. Taal is meer dan alleen woorden; het draagt ook culturele, sociale en emotionele betekenissen met zich mee. Bij het vertalen van teksten moeten vertalers rekening houden met de context, intentie en stijl van de broncultuur om de boodschap adequaat over te brengen naar de doeltaal. Dit vereist niet alleen een diepgaand begrip van beide talen, maar ook van de culturen die ze vertegenwoordigen. Hoewel vertalen een waardevol instrument is voor interculturele communicatie, blijft het een complex en uitdagend proces. De moeilijkheden die gepaard gaan met het overbrengen van betekenis van de ene taal naar de andere kunnen niet altijd volledig worden overwonnen. Desalniettemin is het streven naar nauwkeurigheid, contextgevoeligheid en culturele competentie essentieel voor succesvolle vertalingen die recht doen aan de rijkdom en diversiteit van menselijke communicatie.

Vertalen: een inleiding, deel 5

5 De zin van woorden

In ons dagelijks leven zijn woorden de bouwstenen van communicatie. Ze dragen betekenis, emotie en context over, waardoor we ideeën kunnen uitwisselen en begrijpen. Maar wat is precies de zin van woorden? Laten we deze vraag verkennen door te duiken in verschillende aspecten van taal en betekenis.

5a Woorden en hun betekenis

Het fundament van taal rust op de betekenis van woorden. Elke taal heeft een lexicon, een verzameling woorden die een specifieke betekenis dragen. Maar deze betekenissen zijn niet in steen gebeiteld; ze evolueren met de tijd en variëren zelfs binnen verschillende sociale en culturele contexten.

5b Rubricering of classificeren

Om woorden effectief te gebruiken, moeten we ze organiseren in categorieën of rubrieken. Dit proces van classificatie stelt ons in staat om de wereld om ons heen te begrijpen en te beschrijven. Door woorden te rubriceren, creëren we een ordening die ons helpt betekenis te vinden in een ogenschijnlijk chaotische wereld.

5c Polysemie en cultuur

Een interessant fenomeen in taal is polysemie, waarbij een enkel woord meerdere betekenissen heeft. Deze veelzijdigheid van betekenis kan sterk beïnvloed worden door culturele context. Wat voor de ene cultuur een alledaagse betekenis heeft, kan voor een andere cultuur volledig anders worden geïnterpreteerd.

5d Referentiële betekenis

Woorden kunnen ook verwijzen naar specifieke entiteiten, concepten of gebeurtenissen. Deze referentiële betekenis stelt ons in staat om te communiceren over de wereld om ons heen, zowel in concrete als abstracte zin. Door middel van referentie kunnen we informatie delen, ervaringen uitwisselen en kennis doorgeven.

5e Figuurlijk taalgebruik

Soms overstijgt de betekenis van woorden hun letterlijke interpretatie. Figuurlijk taalgebruik, zoals metaforen, vergelijkingen en symboliek, voegt een extra laag van betekenis toe aan onze communicatie. Het stelt ons in staat om complexe ideeën te verwoorden, emoties uit te drukken en creatief te denken.

5f Connotaties en associaties

Naast hun letterlijke betekenis dragen woorden vaak ook connotaties en associaties met zich mee. Deze zijn gevormd door culturele, historische en persoonlijke ervaringen. Ze kunnen subtiele nuances toevoegen aan onze communicatie en gevoelens oproepen die dieper gaan dan de woorden zelf. In essentie is de zin van woorden veelzijdig en diepgaand. Ze vormen de bouwstenen van onze communicatie, dragen betekenis en emotie over, en helpen ons om de wereld om ons heen te begrijpen en te beschrijven. Door te begrijpen hoe woorden werken en welke betekenis ze kunnen dragen, kunnen we effectiever communiceren en dieper verbonden raken met anderen.