Categorie: taal

Dictionaries … dictionaries …

Translation Agency Motte is a long standing business, and during all those years we accumulated a lot of dictionaries.

The picture doesn’t show everything we ever had, because the Van Dale’s are often replaced by younger versions, and then we try to get rid of the older ones. They’re still useful for most people.

The picture also doesn’t show our electronic dictionaries, online dictionaries and of course the databases we have compiled ourselves during all those years.

Taalmodel: laten vervallen

FOUT De trein van 8 uur naar Antwerpen werd afgeschaft.

GOED De trein van 8 uur naar Antwerpen is vervallen.

VERKLARING

“Afschaffen” betekent er definitief een eind aan maken of definitief met iets stoppen. Een treinverbinding die maar één keer niet plaatsvindt, wordt niet afgeschaft. In dat geval kun je wel zeggen dat de trein “vervalt”, dat men hem “laat vervallen”, of dat hij “is vervallen”.

Taalmodel: vacaturestop

FOUT Het bedrijf probeerde ontslagen door automatisering te vermijden door een aanwervingsstop.

GOED Het bedrijf probeerde ontslagen door automatisering te vermijden door een vacaturestop.

VERKLARING

“Aanwerving” is natuurlijk afgeleid van “aanwerven”, en daar begint het probleem.

“Aanwerven” wordt gebruikt voor rekrutreren of ronselen van bijvoorbeeld krijgsvolk of zeelieden, of om leden te werven voor een partij of vereniging. Het kan ook algemeen “in dienst nemen” betekenen, maar dat is al een afgeleide betekenis.

Maar toch is dat niet het echte probleem. Het zelfstandig naamwoord “aanwerving” is gewoon geen correct Nederlands. Daardoor is ook “aanwervingsstop” geen correct Nederlands. Wel goed is “vacaturestop”.

Taalmodel: de 1 aprilgrap van de 4-0-overwinning

FOUT Na een 4-0 overwinning tegen Madrid kwalificeerde de ploeg zich voor de halve finale van de UEFA-beker.

GOED Na een 4-0-overwinning tegen Madrid kwalificeerde de ploeg zich voor de halve finale van de UEFA-beker.

VERKLARING

Wat de “verklaring” eigenlijk is, is me niet duidelijk: tussen “4-0” en “overwinning” hoort een streepje te staan: “4-0-overwinning”, maar niet tussen “1” en “aprilgrap”: “1 aprilgrap”.
Vanwaar het verschil?

Het enige dat ik daarvoor kan bedenken is dit:

  1. samenstellingen worden aan elkaar geschreven
  2. soms betekent het dat er dan een koppelteken nodig is, omdat je ze niet zomaar aan elkaar kunt schrijven, zoals bijv. in “tv-kijker”, “tvkijker*” is nl. niet mogelijk
  3. “4-0-overwinning” is ook een samenstelling, nl. van de woordgroep “4-0” en het woord “overwinning”
  4. “1 aprilgrap” is echter een samenstelling van de woordgroep “1 april” en het woord “grap”. Hetzelfde geldt voor bijv. “5 eurobiljet”.
  5. Dat levert dan een heel duidelijk* spellingbeeld op in bijv: “Hij won 5 10 eurobiljetten dankzij de 4-0-overwinning van zijn favoriete ploeg.”
  6. Tja, de spellingcommissie… Het lijkt wel een meerpartijenregering: ze komen altijd wel met een compromis, maar uiteindelijk is niemand tevreden.

Blik achter de schermen van een vertaling (2)

Bijna elke vertaling levert stijloefeningetjes op. Dat geldt voor alle talencombinaties, maar niet altijd op dezelfde manier.
Als van de ene brontaal naar een bepaalde doeltaal woordvolgorde zonder problemen kan worden overgenomen, is dat voor een andere brontaal misschien helemaal het geval niet.
Sterker nog: alhoewel Duits voor Nederlandstaligen relatief doorzichtig is in vergelijking met Frans en Engels, krijg ik toch vaak het gevoel dat de zinsvolgorde veel minder moet worden aangepast van Engels dan van Duits naar Nederlands.
Cijfers daarover heb ik niet, maar misschien kan iemand me in de commentaren naar interessante bronnen doorverwijzen.

Een mooi voorbeeld van het omgooien gaf me deze Duitse zin:
“Unter tosendem Applaus und Gejubel dann ein erneuter Ortswechsel.”
De voor de hand liggende vertaling is:
“Onder daverend applaus en gejubel volgt dan een nieuwe verhuizing.”
Maar die zin loopt om een of andere reden niet. Hij lijkt te stokken na het het woord “gejubel”, alsof daar een cesuur ligt. Waarom is me niet duidelijk.
Bovendien lijkt “daverend applaus en gejubel ” een samentrekking van “daverend applaus en daverend gejubel”, maar een “daverend gejubel” is geen normale Nederlandse uitdrukking. Dat probleem kunnen we oplossen door de volgorde te veranderen:
“Onder gejubel en daverend applaus volgt dan een nieuwe verhuizing.”
Dat is al een stuk beter, maar het wekt de indruk dat er ook iets bij “gejubel” moet staan. Dus heb ik “daverend” maar geschrapt:
“Onder gejubel en applaus volgt dan een nieuwe verhuizing.”
En in die zin valt “dan” ook door de mand als overbodig, wat ten slotte een zin oplevert die het idee veel kernachtiger uitdrukt:
“Onder gejubel en applaus volgt een nieuwe verhuizing.”

Overigens is er wel meer aan de hand.
“Tosend” wordt eigenlijk niet vertaald met “daverend”, maar met “razen”, “donderen”, “gieren” of “(wild) bruisen”. Ten minste, dat stelt een gezaghebbend woordenboek voor, wat ik dus helemaal niet wou volgen.
Datzelfde woordenboek kende trouwens het woord “Gejubel” niet, wel “Jubel” en het werkwoord “jubeln”, en die zouden in de eerste plaats door “gejubel” en “jubelen” moeten worden vertaald, wat ik ook niet aanvaardde. De tweede keuzen, “gejuich” en “juichen”, leken me veel beter te passen.

Taalmodel: zich vertonen

FOUT Toen Anita haar winkel pas had geopend, kwam hij even zijn neus aan het venster steken.

GOED Toen Anita haar winkel pas had geopend, kwam hij zich even vertonen.

VERKLARING
Dit is een gallicisme, ontstaan uit de Franse uitdrukking “mettre le nez à la fenêtre”.
Mogelijke betekenissen zijn: “zich vertonen”, “naar buiten treden”, “zich manifesteren”.
In ons voorbeeld is het “zich vertonen”, maar je kunt in dit geval bijvoorbeeld ook vervangen door “even langskomen”.
Als je weet wat er wordt bedoeld, zijn er vaak extra mogelijkheden om de verkeerde uitdrukking te vervangen.

Taalmodel: niet winnen

FOUT Ondanks de maandenlange voorbereiding heeft hij naast de hoofdvogel geschoten.

GOED Ondanks de maandenlange voorbereiding heeft hij niet gewonnen.

VERKLARING
De “hoofdvogel” is “de hoogste mikvogel bij het vogelschieten”.
“Vogelschieten” is een spel waarbij naar een kunstmatige vogel wordt geschoten die uit houten blokjes is samengesteld en die op een hoge staak is bevestigd..
Het woord “hoofdvogel” wordt in enkele uitdrukkingen gebruikt, maar geen enkele ervan is overal bekend.
Een voorbeeld is “de hoofdvogel afschieten”, wat betekent “iets bijzonders bereiken” of “(ook ironisch) een grote flater begaan”. Die uitdrukking is dus dubbelzinnig.
“Naast de hoofdvogel schieten” is ook niet algemeen bekend. De eenvoudigste oplossing is om letterlijk te zeggen wat je bedoelt: niet winnen, de opdracht niet krijgen, enzovoort.

Taalmodel: teleurgesteld worden

FOUT Na het onverwachte defect aan de bolide bleef de kampioen op zijn honger.

GOED Na het onverwachte defect aan de bolide werd de kampioen teleurgesteld.

VERKLARING
Het Franse “rester sur sa faim” leidde tot een gallicisme.
Een correct alternatief is “teleurgesteld worden”, maar er zijn zeker andere mogelijkheden, zoals “niet voldaan zijn” of “niet gekregen hebben wat men verlangde”.