Auteur: Peter Motte

Over ons "Voor de vertaler is meedenken met de klant onmisbaar om een efficiënte link met de markt te leggen." Met Vertaalbureau MOTTE lever ik vertalingen van allerlei aard aan bedrijven om hun communicatie met hun klanten soepeler en duidelijker te laten verlopen. We gebruiken daarvoor diverse technologieën, zowel oudere als nieuwe. Dat levert kostenbesparingen en flexibiliteit op. Door mijn belangstelling voor wetenschappen en techniek studeerde ik eerst wat wiskunde en daarna talen. Als vertaler kan ik alle onderwerpen die me boeien combineren. Het is minstens even belangrijk om de technologie en het bedrijfsleven te begrijpen als talen te kennen. Als liefhebber van literatuur publiceerde ik een redelijke bibliografie van poëzie en "techneuten-literatuur" zoals sciencefiction. Dat was een goede oefening om technische teksten in een vlotte taal om te zetten. Op mijn webpagina en blogs kunt u getuigenissen vinden van klanten zoals BTC voor chemische vertalingen, P&O voor administratieve teksten, en Ballon Media voor het frivolere werk: stripverhalen. Mijn websites en blogs onderhoud ik zelf. Tijdens mijn wiskundestudies kreeg ik IT-initiaties. Die achtergrond helpt om de hedendaagse vertaalsystemen te gebruiken, omdat ze allemaal op databasemanagement steunen en documentformaten een grote rol spelen. En om de IT-veiligheidsproblemen te begrijpen. De lijst getuigenissen zou langer kunnen zijn, maar zelfs zonder geheimhoudingsclausules vind ik discretie belangrijk. Ik weet vaak al vroeg welke producten op de markt komen, of aan welke veranderingen een bedrijf werkt. En ik zou ook niet willen dat onze innovaties door een van de medewerkers van Vertaalbureau MOTTE worden gelekt. Web page developed, translated and maintained by Peter Motte for Translation Agency Motte / Vertaalbureau Motte Abdijstraat 33 B-9500 Geraardsbergen Belgium e-mail: peter.motte@skynet.be

Taalmodel: de 1 aprilgrap van de 4-0-overwinning

FOUT Na een 4-0 overwinning tegen Madrid kwalificeerde de ploeg zich voor de halve finale van de UEFA-beker.

GOED Na een 4-0-overwinning tegen Madrid kwalificeerde de ploeg zich voor de halve finale van de UEFA-beker.

VERKLARING

Wat de “verklaring” eigenlijk is, is me niet duidelijk: tussen “4-0” en “overwinning” hoort een streepje te staan: “4-0-overwinning”, maar niet tussen “1” en “aprilgrap”: “1 aprilgrap”.
Vanwaar het verschil?

Het enige dat ik daarvoor kan bedenken is dit:

  1. samenstellingen worden aan elkaar geschreven
  2. soms betekent het dat er dan een koppelteken nodig is, omdat je ze niet zomaar aan elkaar kunt schrijven, zoals bijv. in “tv-kijker”, “tvkijker*” is nl. niet mogelijk
  3. “4-0-overwinning” is ook een samenstelling, nl. van de woordgroep “4-0” en het woord “overwinning”
  4. “1 aprilgrap” is echter een samenstelling van de woordgroep “1 april” en het woord “grap”. Hetzelfde geldt voor bijv. “5 eurobiljet”.
  5. Dat levert dan een heel duidelijk* spellingbeeld op in bijv: “Hij won 5 10 eurobiljetten dankzij de 4-0-overwinning van zijn favoriete ploeg.”
  6. Tja, de spellingcommissie… Het lijkt wel een meerpartijenregering: ze komen altijd wel met een compromis, maar uiteindelijk is niemand tevreden.

Blik achter de schermen van een vertaling (2)

Bijna elke vertaling levert stijloefeningetjes op. Dat geldt voor alle talencombinaties, maar niet altijd op dezelfde manier.
Als van de ene brontaal naar een bepaalde doeltaal woordvolgorde zonder problemen kan worden overgenomen, is dat voor een andere brontaal misschien helemaal het geval niet.
Sterker nog: alhoewel Duits voor Nederlandstaligen relatief doorzichtig is in vergelijking met Frans en Engels, krijg ik toch vaak het gevoel dat de zinsvolgorde veel minder moet worden aangepast van Engels dan van Duits naar Nederlands.
Cijfers daarover heb ik niet, maar misschien kan iemand me in de commentaren naar interessante bronnen doorverwijzen.

Een mooi voorbeeld van het omgooien gaf me deze Duitse zin:
“Unter tosendem Applaus und Gejubel dann ein erneuter Ortswechsel.”
De voor de hand liggende vertaling is:
“Onder daverend applaus en gejubel volgt dan een nieuwe verhuizing.”
Maar die zin loopt om een of andere reden niet. Hij lijkt te stokken na het het woord “gejubel”, alsof daar een cesuur ligt. Waarom is me niet duidelijk.
Bovendien lijkt “daverend applaus en gejubel ” een samentrekking van “daverend applaus en daverend gejubel”, maar een “daverend gejubel” is geen normale Nederlandse uitdrukking. Dat probleem kunnen we oplossen door de volgorde te veranderen:
“Onder gejubel en daverend applaus volgt dan een nieuwe verhuizing.”
Dat is al een stuk beter, maar het wekt de indruk dat er ook iets bij “gejubel” moet staan. Dus heb ik “daverend” maar geschrapt:
“Onder gejubel en applaus volgt dan een nieuwe verhuizing.”
En in die zin valt “dan” ook door de mand als overbodig, wat ten slotte een zin oplevert die het idee veel kernachtiger uitdrukt:
“Onder gejubel en applaus volgt een nieuwe verhuizing.”

Overigens is er wel meer aan de hand.
“Tosend” wordt eigenlijk niet vertaald met “daverend”, maar met “razen”, “donderen”, “gieren” of “(wild) bruisen”. Ten minste, dat stelt een gezaghebbend woordenboek voor, wat ik dus helemaal niet wou volgen.
Datzelfde woordenboek kende trouwens het woord “Gejubel” niet, wel “Jubel” en het werkwoord “jubeln”, en die zouden in de eerste plaats door “gejubel” en “jubelen” moeten worden vertaald, wat ik ook niet aanvaardde. De tweede keuzen, “gejuich” en “juichen”, leken me veel beter te passen.

Taalmodel: zich vertonen

FOUT Toen Anita haar winkel pas had geopend, kwam hij even zijn neus aan het venster steken.

GOED Toen Anita haar winkel pas had geopend, kwam hij zich even vertonen.

VERKLARING
Dit is een gallicisme, ontstaan uit de Franse uitdrukking “mettre le nez à la fenêtre”.
Mogelijke betekenissen zijn: “zich vertonen”, “naar buiten treden”, “zich manifesteren”.
In ons voorbeeld is het “zich vertonen”, maar je kunt in dit geval bijvoorbeeld ook vervangen door “even langskomen”.
Als je weet wat er wordt bedoeld, zijn er vaak extra mogelijkheden om de verkeerde uitdrukking te vervangen.

Taalmodel: niet winnen

FOUT Ondanks de maandenlange voorbereiding heeft hij naast de hoofdvogel geschoten.

GOED Ondanks de maandenlange voorbereiding heeft hij niet gewonnen.

VERKLARING
De “hoofdvogel” is “de hoogste mikvogel bij het vogelschieten”.
“Vogelschieten” is een spel waarbij naar een kunstmatige vogel wordt geschoten die uit houten blokjes is samengesteld en die op een hoge staak is bevestigd..
Het woord “hoofdvogel” wordt in enkele uitdrukkingen gebruikt, maar geen enkele ervan is overal bekend.
Een voorbeeld is “de hoofdvogel afschieten”, wat betekent “iets bijzonders bereiken” of “(ook ironisch) een grote flater begaan”. Die uitdrukking is dus dubbelzinnig.
“Naast de hoofdvogel schieten” is ook niet algemeen bekend. De eenvoudigste oplossing is om letterlijk te zeggen wat je bedoelt: niet winnen, de opdracht niet krijgen, enzovoort.

Taalmodel: teleurgesteld worden

FOUT Na het onverwachte defect aan de bolide bleef de kampioen op zijn honger.

GOED Na het onverwachte defect aan de bolide werd de kampioen teleurgesteld.

VERKLARING
Het Franse “rester sur sa faim” leidde tot een gallicisme.
Een correct alternatief is “teleurgesteld worden”, maar er zijn zeker andere mogelijkheden, zoals “niet voldaan zijn” of “niet gekregen hebben wat men verlangde”.

Taalmodel: wegblijven, niet komen opdagen

FOUT Geen wonder dat hij niet kon antwoorden op vragen over feiten die niet in het lesboek werden behandeld: hij stuurde zijn kat naar alle lessen.

GOED Geen wonder dat hij niet kon antwoorden op vragen over feiten die niet in het lesboek werden behandeld: hij bleef weg van alle lessen.

VERKLARING
In het Frans komt “chat” in veel uitdrukkingen voor, maar “envoyer son chat” is niet een daarvan. Die uitdrukking is dus geen gallicisme, en ze is zelfs ooit gebruikt als titel voor een boekje door Jean-Pierre Vandenberghe om te waarschuwen voor letterlijke vertalingen uit het Nederlands.
Maar “zijn kat sturen” is zelfs geen goed Nederlands. Het betekent wel “niet komen opdagen”, “wegblijven”.

Taalmodel: er onopgemerkt vandoor gaan

FOUT Nog voor de vergadering officieel begon, was hij er vanonder gemuisd met de clubkas.

GOED Nog voor de vergadering officieel begon, was hij er ongemerkt vandoor gegaan.

VERKLARING
Tegenwoodig betekent “muizen” een computermuis gebruiken.
Daarvoor kwam het werkwoord ook al voor, maar ofwel betekende het “muizen vangen”, ofwel “stilletjes smakelijk zitten te eten”.

Taalmodel: iets als verloren beschouwen

FOUT Na de laatste btw-wijziging, maakte hij een kruis over zijn handelszaak.

GOED Na de laatste btw-wijziging, sloot hij zijn handelszaak.

VERKLARING
“Een kruis maken over iets” heeft veel betekenissen.
De Grote Van Dale vermeldt er drie:

  • er niet meer over spreken
  • het kunnen vergeten
  • het als verloren beschouwen
    Zodra je weet om welke betekenis het gaat, kun je op meerdere manieren een uitweg vinden om de fout te corrigeren.
    En wie zijn handelszaak als verloren beschouwd, zal ze doorgaans sluiten.

Taalmodel: aansporen, aanporren

FOUT Ondanks de slogan over de lage maandelijkse betalingen, liet hij zich door de verkoper niet pramen.

GOED Ondanks de slogan over de lage maandelijkse betalingen, liet hij zich door de verkoper niet aansporen.

VERKLARING
Het werkwoord “pramen” is correct, maar niet met de betekenis “aansporen” of “aanporren”.
Er zijn ook andere alternatieven: “stimuleren”, “aanmoedigen”, “aanzetten”, “bewegen tot”, “ertoe brengen”, “aansporen tot iets” of “onder druk zetten”.
Met de betekenissen “drukken” en “knellen” is het verouderd.
Het kan ook betekenen “een dier de praam opzetten”, zoals in: “Dat paard is te wild, je moet het pramen als het beslagen zal worden.”
Dat is afgeleid van het zelfstandig naamwoord “praam”, namelijk “een houtje met een lus eraan dat bij lastige paarden meestal om de bovenlip, die het meest gevoelig is, wordt gelegd en aangedraaid”. “Pramen” heeft in dat geval het tegengestelde effect van “aansporen” of “aanporren”, want het is de bedoeling het dier te kalmeren.