Maand: juni 2023

Blik achter de schermen van een vertaling (3)

Een reclametekst voor een automerk duwde me de titel “Forward-facing wonder” in het gezicht, wat letterlijk betekent “vooruitkijkend wonder”. Maar dat is een draak van een vertaling.

Toegegeven: “forward-facing” is ook niet het toppunt van poëzie, maar het Engelse woord heeft de meevaller van de alliteratie, de hele zin krijgt een aardig ritme mee, en de eerste en laatste beklemtoonde lettergreep hebben gelijksoortige klinkers. Maar “Forward-facing wonder” is ook geen grootse poëtische inhoud.

Net die Engelse klankmeevaller maakt het moeilijk om een aanvaardbare Nederlandse vertaling te bedenken. “Vooruitkijkend wonder”? Afschuwelijk! “Naar voren kijkend wonder”? Bwah… “Vooruit gericht wonder”? Laat het nou zeg… “Naar voren gericht wonder”? Ja, zo kun je blijven knoeien… Ik dacht zelfs een moment aan “Wonder in de rijrichting”, wat ten minste past bij een auto, maar nogal geforceerd overkomt.

Hoe kon de vertaling de loutere betekenis weergeven, zonder als een baksteen te klinken? “Wonder in de rijrichting” kan dan min of meer het idee weergeven, maar heeft de muziek van een boekhoudkundig voorschrift. En dan nog: wat betekent dat eigenlijk, “wonder in de rijrichting”? Dat het wonder ligt in de richting waarin je beweegt, of dat het wonder zelf in die richting kijkt? Daarom alleen al viel die benadering af. Of je moest het nog omslachtiger maken met “Wonder dat in de rijrichting kijkt”. Dat is een oplossing om de inhoud te bewaren door woorden op elkaar te stapelen, waardoor je altijd verder afdwaalt van een geslaagde vertaling.

Ja, geluk hebben die Engelsen wel: “Forward-facing wonder” is geen wonderlijke zin, maar hij heeft alle klank mee.

De hele kwestie was dat de dynamiek van de oorspronkelijke woordgroep moest worden bewaard, van een auto die vooruit kijkt, tegelijk om weg te rijden, en tegelijk op de toekomst is gericht. Maar waarbij die hele dynamiek volgt uit het uiterlijk van de auto, uit het karakter van de vorm.

De enige oplossing was om los te komen van het origineel, en om op een of andere manier de inhoud ervan los te wrikken van de taal waarin hij ontstond, en die inhoud opnieuw in taal te laten neerdalen, als verdampt zeewater dat ergens op een weide neerdaalt, ver van de oorsprong, maar weer als water.

Het zou me helemaal niet verbazen als er andere mogelijkheden waren, maar uiteindelijk ontdekte ik “Een startklaar wonder”. Dat er een geweldige auto klaarstaat om weg te rijden, trillend van energie die hem wil wegrukken van zijn oorsprong, weg uit stagnatie, blijft enigszins aanwezig, en het bevat zelfs een beetje assonantie.

Taalmodel: de 1 aprilgrap van de 4-0-overwinning

FOUT Na een 4-0 overwinning tegen Madrid kwalificeerde de ploeg zich voor de halve finale van de UEFA-beker.

GOED Na een 4-0-overwinning tegen Madrid kwalificeerde de ploeg zich voor de halve finale van de UEFA-beker.

VERKLARING

Wat de “verklaring” eigenlijk is, is me niet duidelijk: tussen “4-0” en “overwinning” hoort een streepje te staan: “4-0-overwinning”, maar niet tussen “1” en “aprilgrap”: “1 aprilgrap”.
Vanwaar het verschil?

Het enige dat ik daarvoor kan bedenken is dit:

  1. samenstellingen worden aan elkaar geschreven
  2. soms betekent het dat er dan een koppelteken nodig is, omdat je ze niet zomaar aan elkaar kunt schrijven, zoals bijv. in “tv-kijker”, “tvkijker*” is nl. niet mogelijk
  3. “4-0-overwinning” is ook een samenstelling, nl. van de woordgroep “4-0” en het woord “overwinning”
  4. “1 aprilgrap” is echter een samenstelling van de woordgroep “1 april” en het woord “grap”. Hetzelfde geldt voor bijv. “5 eurobiljet”.
  5. Dat levert dan een heel duidelijk* spellingbeeld op in bijv: “Hij won 5 10 eurobiljetten dankzij de 4-0-overwinning van zijn favoriete ploeg.”
  6. Tja, de spellingcommissie… Het lijkt wel een meerpartijenregering: ze komen altijd wel met een compromis, maar uiteindelijk is niemand tevreden.

Blik achter de schermen van een vertaling (2)

Bijna elke vertaling levert stijloefeningetjes op. Dat geldt voor alle talencombinaties, maar niet altijd op dezelfde manier.
Als van de ene brontaal naar een bepaalde doeltaal woordvolgorde zonder problemen kan worden overgenomen, is dat voor een andere brontaal misschien helemaal het geval niet.
Sterker nog: alhoewel Duits voor Nederlandstaligen relatief doorzichtig is in vergelijking met Frans en Engels, krijg ik toch vaak het gevoel dat de zinsvolgorde veel minder moet worden aangepast van Engels dan van Duits naar Nederlands.
Cijfers daarover heb ik niet, maar misschien kan iemand me in de commentaren naar interessante bronnen doorverwijzen.

Een mooi voorbeeld van het omgooien gaf me deze Duitse zin:
“Unter tosendem Applaus und Gejubel dann ein erneuter Ortswechsel.”
De voor de hand liggende vertaling is:
“Onder daverend applaus en gejubel volgt dan een nieuwe verhuizing.”
Maar die zin loopt om een of andere reden niet. Hij lijkt te stokken na het het woord “gejubel”, alsof daar een cesuur ligt. Waarom is me niet duidelijk.
Bovendien lijkt “daverend applaus en gejubel ” een samentrekking van “daverend applaus en daverend gejubel”, maar een “daverend gejubel” is geen normale Nederlandse uitdrukking. Dat probleem kunnen we oplossen door de volgorde te veranderen:
“Onder gejubel en daverend applaus volgt dan een nieuwe verhuizing.”
Dat is al een stuk beter, maar het wekt de indruk dat er ook iets bij “gejubel” moet staan. Dus heb ik “daverend” maar geschrapt:
“Onder gejubel en applaus volgt dan een nieuwe verhuizing.”
En in die zin valt “dan” ook door de mand als overbodig, wat ten slotte een zin oplevert die het idee veel kernachtiger uitdrukt:
“Onder gejubel en applaus volgt een nieuwe verhuizing.”

Overigens is er wel meer aan de hand.
“Tosend” wordt eigenlijk niet vertaald met “daverend”, maar met “razen”, “donderen”, “gieren” of “(wild) bruisen”. Ten minste, dat stelt een gezaghebbend woordenboek voor, wat ik dus helemaal niet wou volgen.
Datzelfde woordenboek kende trouwens het woord “Gejubel” niet, wel “Jubel” en het werkwoord “jubeln”, en die zouden in de eerste plaats door “gejubel” en “jubelen” moeten worden vertaald, wat ik ook niet aanvaardde. De tweede keuzen, “gejuich” en “juichen”, leken me veel beter te passen.

Taalmodel: zich vertonen

FOUT Toen Anita haar winkel pas had geopend, kwam hij even zijn neus aan het venster steken.

GOED Toen Anita haar winkel pas had geopend, kwam hij zich even vertonen.

VERKLARING
Dit is een gallicisme, ontstaan uit de Franse uitdrukking “mettre le nez à la fenêtre”.
Mogelijke betekenissen zijn: “zich vertonen”, “naar buiten treden”, “zich manifesteren”.
In ons voorbeeld is het “zich vertonen”, maar je kunt in dit geval bijvoorbeeld ook vervangen door “even langskomen”.
Als je weet wat er wordt bedoeld, zijn er vaak extra mogelijkheden om de verkeerde uitdrukking te vervangen.

Taalmodel: niet winnen

FOUT Ondanks de maandenlange voorbereiding heeft hij naast de hoofdvogel geschoten.

GOED Ondanks de maandenlange voorbereiding heeft hij niet gewonnen.

VERKLARING
De “hoofdvogel” is “de hoogste mikvogel bij het vogelschieten”.
“Vogelschieten” is een spel waarbij naar een kunstmatige vogel wordt geschoten die uit houten blokjes is samengesteld en die op een hoge staak is bevestigd..
Het woord “hoofdvogel” wordt in enkele uitdrukkingen gebruikt, maar geen enkele ervan is overal bekend.
Een voorbeeld is “de hoofdvogel afschieten”, wat betekent “iets bijzonders bereiken” of “(ook ironisch) een grote flater begaan”. Die uitdrukking is dus dubbelzinnig.
“Naast de hoofdvogel schieten” is ook niet algemeen bekend. De eenvoudigste oplossing is om letterlijk te zeggen wat je bedoelt: niet winnen, de opdracht niet krijgen, enzovoort.

Taalmodel: teleurgesteld worden

FOUT Na het onverwachte defect aan de bolide bleef de kampioen op zijn honger.

GOED Na het onverwachte defect aan de bolide werd de kampioen teleurgesteld.

VERKLARING
Het Franse “rester sur sa faim” leidde tot een gallicisme.
Een correct alternatief is “teleurgesteld worden”, maar er zijn zeker andere mogelijkheden, zoals “niet voldaan zijn” of “niet gekregen hebben wat men verlangde”.

Taalmodel: wegblijven, niet komen opdagen

FOUT Geen wonder dat hij niet kon antwoorden op vragen over feiten die niet in het lesboek werden behandeld: hij stuurde zijn kat naar alle lessen.

GOED Geen wonder dat hij niet kon antwoorden op vragen over feiten die niet in het lesboek werden behandeld: hij bleef weg van alle lessen.

VERKLARING
In het Frans komt “chat” in veel uitdrukkingen voor, maar “envoyer son chat” is niet een daarvan. Die uitdrukking is dus geen gallicisme, en ze is zelfs ooit gebruikt als titel voor een boekje door Jean-Pierre Vandenberghe om te waarschuwen voor letterlijke vertalingen uit het Nederlands.
Maar “zijn kat sturen” is zelfs geen goed Nederlands. Het betekent wel “niet komen opdagen”, “wegblijven”.